Önceki yazımızda bahsettiğimiz gibi Command nesnesi, veri kaynağına karşı yürütülen ifadeleri (emkomutları/em) temsil ediyor. Genellikle sorguları, bir veri seti döndürmek amacıyla işletiriz.
ASP.NET web tarayıcısından web sunucusuna dosya yüklemeyi (upload) kolay bir şekilde sağlar. Klasik ASP de Upload işlemi nispeten zor bir işti. Üçüncü parti bileşenlere ihtiyaç duyuyorduk veya oturup, biraz zorlayıp kendi Upload bileşenimizi yazmamız gerekiyordu. ASP.NET de Upload işlemleri iki satırlık kodla yapılıyor artık. ASP.NET geliştiricileri, web programcılarının takıldığı yerleri bularak bunlara kolay ve kullanışlı çözümler sunmuşlar. Buna örnek olarak Upload'ı verebiliriz.
Web Formları ve Windows Formları geliştirmek için, .NET de bir çok programlama dili
kullanabiliriz. Bunlardan VB.NET en yaygın olarak kullanılan dildir.
Command nesnesi, veri kaynaklarına karşı icra edilecek komutları temsil eden ADO.NET nesnesidir. ADO'daki Command nesnesi ile benzer özelliklere sahiptir.
ADO.NET''in programcıya sunduğu veri erişim mimarisinden .NET''te Veri Erişimi : ADO.NET başlıklı yazımızda bahsetmiştik. Belirttiğimiz gibi, ADO.NET, bağlantısız veri operasyonlarına ve verinin standart XML ifadesine tam destek veriyor.
Her şey gibi ADO da büyük evrimden (veya hafif devrimden) nasibini aldı. DAO ve ADO derken şimdi ADO.NET''le yüzyüzeyiz. Microsoft''un veri erişimi için sunduğu yeni ara katman olan ADO.NET, bir çok heyecan verici yenilikle geliyor. Yazımızda ADO.NET''i ve getirilerini aktarmaya çalışacağız.
Klasik ASP 'nin ayrıntı denebilecek bazı işleri yapabilmesi için bileşenlere ihtiyaç duyulmasından hep şikayet edilir. Hatta birçok kişi ASP 'nin en kötü yanının bu olduğunu düşünür. ASP ile e-mail göndermek için server'da gerekli bileşenlerden en az birisinin yüklü bulunması gerekir.
Kompleks web sitelerinin birçoğunda üyelik sistemi veya forum gibi server-client
arasında iletişim kurulmasını gerektiren uygulamalar vardır. ASP ve PHP gibi
server taraflı platformların kullanımının yaygınlık kazanmasından sonra birçok
web sitesi üyelik sistemi kullanmaya başlamış, sadece üyelerin ulaşabildiği
forum gibi uygulamaları sunmuştur. Kaynak sitelerin artmasıyla birlikte, birkaç
yıl önce örnekleri sadece alışveriş siteleri gibi büyük projelerde görülebilen
üyelik başvurusu formları, bir nevi özelleşmiş ve herkesin kullanmaya başladığı
bir uygulama olmuştur.
Microsoft ''un Visual Studio.NET paketi ve .NET Framework teknolojisi ile birlikte sunumunu yaptığı yeni programlama dili C# (Si şarp), çok bilinmeyenli denklem görünümünden dolayı bu yeni teknolojinin en çok ilgi çeken kısımlarından birisi oldu. Dile kolay; yepyeni bir programlama dilinden bahsediyoruz. İsmiyle, sözdizimiyle ve genel yapısıyla C/C++ ''tan türetilmiş olan C# atalarından daha modern olmakla kalmayıp daha yenilikçi olmayı ihmal etmiyor. Tamamıyla nesne yönelimli..
Bir web sitesini oluşturan sayfalar arasında, ortak kullanılan kodların, arabirim parçalarının olması kaçınılmazdır. Mesela, site içinde dolaşımı sağlayan bir menü, yaygın olarak tüm sayfalarda aynı şekilde görüntülenir. Veya, siteyi kimliklendiren bir logo da aynı şekilde tüm sayfalarda kullanılmak istenebilir. Bu gibi durumlarda, her sayfaya tek tek bu kod parçalarını eklemek en ilkel yol olacaktır. Çünkü bu kısımlarda yapılacak herhangi bir değişiklik için, sitedeki tüm sayfaların değişmesi gibi zahmetli bir zorunluluk doğacaktır.
Eskiden web programcıları sahip oldukları araçlarla geliştirdikleri uygulamalara otomasyon kazandırmak için çok çaba sarfederlerdi. Gerçi ASP.NET henüz çok yeni ve birçok kişi için çok yabancı olduğu için bu cümlede geçmiş zaman kullanmak doğru olmayabilir. Ama web programcısının önüne gelen yeni araçların eskiden zor yapılabilen şeyleri "işten bile değil" derecesine getirdiği bir gerçek..
.NET Framework, programcılara aşina olduğu kod dilini kullanma özgürlüğü tanıyarak bir devrim gerçekleştirdi. Ve, belli belirtimlere sadık kalındığı sürece, farklı dillerle yazılmış uygulamaların birbiriyle etkileşebileceğinin de teminatını verdi. Nasıl mesela? Mesela, A programcısı X diliyle bir Class yazıyor; B programcısı, Y diliyle bu Class'ı devralan (inheritance) yeni bir Class yazıyor. Böylece hangi programcının, hangi dili kullandığı sadece ayrıntı olmaktan öte bir anlam taşımıyor.
İmlâ kurallarına devam ediyoruz. Bu konudaki ilk yazımızda ASP.NET dosyalarında, sunucu tarafında icra edilecek kodları sayfa içerisinde hangi bölgelere yazabileceğimizi ve bunların getireceği sonuçları işlemiştik. Son olarak da dil-bağımsız sunucu taraflı yorum bloklarına değinmiştik. Şimdi biraz daha ilerleyelim ve geriye (yani ASP'ye) ket vurarak diğer ASP.NET'deki sözdizimi yeniliklerine göz atalım.
ASP.NET dosyalarının .aspx uzantısı ile kaydedildiğini biliyoruz. Bu ayrıcalık
ile, eski ASP sayfalarımız, ASP.NET kurulu bir sistem üzerinde sorunsuz çalışabiliyor.
Uzantılar değişti. Peki ya kodlama stilinde bir değişiklik var mı? ASP.NET, ASP'den
kalma alışkanlıklarımıza ne kadar müsade ediyor? Yazımız, bu sorulara cevap arayacak.
ASP'yi bir hatırlayalım
ASP ile uğraşanların çok iyi bildiği <% %> etiketleri vardır. Bu etiketlerle HTML kodlarının arasında, sunucu taraflı script kodu için blok oluşturulur ve sayfa için belirtilmiş script dili ile kodlamalar yazılır.ASP.Net ile gelen müthiş esneklikten faydalanmak için kurulumu başarı ile tamamlamak gerekiyor kuşkusuz. ASP.Net kurulumu için, .NET Software Development Kit'i indirerel bilgisayarınıza kurmanız gerekiyor. ana sayfasından devam ederek, ya da tıklayarak hemen indirebilirsiniz.
.NET SDK, benim gibi Internet'e Dial-up bağlantı sağlayan kullanıcılar için kabus sayılabilecek bir boyutta: ~130 MB. Ayrıca, Windows 2000 üzerine kurulum için Service Pack 2 gerekiyor. Bu nedenle ASP.NET çalışmaya başlamadan önce baya bir download macerası yaşamanız gerekiyor. İndirmeniz gereken dosyalar arasında bahsetmediğim, ama gerekli olan IE 5.5 var. Windows 2000 ile gelen IE 5.01 i, herhangi bir dergi CD sinden güncelleyebilirsiniz. Elinizde bir dergi CD si yoksa, Windows Update'i kullanabilirsiniz.
Not: .NET SDK Sadece IIS 5.0 yüklü Windows 2000 Server işletim sistemlerinde çalışır. Buna rağmen Beta 1 sürümü, IIS 4.0 yüklü NT 4.0 larda çalışabilir.
.NET SDK yı yüklemeden önce, Windows 2000 işletim sisteminiz için Service Pack i yükleyin. Daha sonra Internet Explorer 'ınızı, hala güncelleştirmemişseniz, en azından IE 5.5 e yükseltin. Bu ön hazırlıkları tamamladıktan sonra, ASP.NET kurulumu basamakları takip ederek başarılı bir şekilde tamamlayabilirsiniz. [SP2]
Not: .NET SDK, benim gibi Dial UP bağlantı ile Internet 'e bağlanan kullanıcılar için biraz büyük boyutta olduğu için, burada .NET SDK yerine, .NET Framework kurulumunu anlatacağım. Kurulum şekilleri benzerdir, ve yeri gelmişken söylemek gerekirse, iki teknoloji de MSI Installer kullanarak kurulur.
Microsoft .Net Framework kurulum dosyası bilgisayarınıza dotnetredist.exe olarak indirilir. Bu dosya 19,7 MB boyutundadır. Bilgisayarınıza indirdiğiniz bu dosya, boyutun küçük tutulması için ikinci defa paketlenmiştir. Esas kurulum dosyası, dotnetredist.exe yi tıkladığınızda, bilgisayarınızda herhangi bir konuma açılan dotnetfx.exe dosyasıdır.
dotnetredist.exe dosyasını tıkladığınızda, sizden Son kullanıcı lisans anlaşmasını onayladığınızı belirtmenizi ister. karşınıza çıkan, ve soldaki resime benzeyen stadart bir "Şartlarınızı kabul ediyorum" butonuna tıklamanızı ister.
Şartları kabul ettiğinizi belirten "Yes" tuşunu tıkladığınızda, kurulum programı sizden geçici dosyaları açmak istediğiniz bölümü belirtmenizi ister. Bu kurulum ileriki aşamalarda, Registy ye ve bilgisayarın sistem dosyalarına müdahale ettiğinden, mutlaka Administrator yetkileri gerektirir, ancak dosyayı açtığınız yerde de erişim izniniz olmalıdır. Ve dosyayı açtığınız bölüm yazılabilir olmalıdır.
Siz, geçerli bir konum belirtip, "OK" tuşunu tıkladığınızda, bilgisayar, geçici dosyaları, belirttiğiniz konuma açmaya başlar.
Her şey sorunsuz gitmişse, artık sizin de bir dotnetfx.exe niz var demektir. Bu dosyayı tıklayarak kuruluma devam edebilirsiniz. dotnetfx.exe yi tıkladığınızda, karşınıza resimdeki uyarı çıkacaktır. Bu uyarı size .NET kurmak istediğnize emin olup olmadığınızı sormaktadır. Bu makaleyi okuduğunuza göre buna emin olmalısınız, "Yes" i tıklayarak devam edebilirsiniz. Bilgisayarınızdaki Installer eski ise, kurulum programı Installer ınızı güncelleyecek ve daha sonra kuruluma devam edecektir.
Şu ana kadar bir sorun çıkmadıysa, kurulum programı kendini hazırlar ve MSI paketinin içindeki dosyalar açılmaya başlanır.
Kurulum aşağıdaki gibi bir ekranla başlar, program kurulumu sırasında size eşlik edecek olan kurulum programı bu ekranda kendini tanıtır. "Next" i tıklayak kuruluma devam edebilirsiniz.
Kurulum programı, IIS dosyalarını güncelleyeceğinden, kurlum sırasında IIS durdurulur. Eğer kurumsal olarak hizmet veren bir IIS iniz varsa, iş saatleri dışında kurulum yapmayı tercih etmelisiniz.
IIS durdurulduktan sonra, bilgisayarınıza yeni dosyalar kopyalanmaya başlanır.
Kurulum esnasında sizin yapacağınız hiç bir şey yoktur. Kurulum sırasında kullanabileceğiniz tek tuş olan "Cancel" i tıklarsanız, kurulumu yarıda kesmek isteyip istemediğiniz sorulur ve "Yes" derseniz bilgisayarınıza .NET kurulmaz, kurulumdan önceki durumuna geri alım yapılır. Kurulum tamamlandığında size kurulumun tamamlandığını belirten şu uyarıyı alırsınız.
Kurulum Registry 'ye ve sistem dosyalarınıza müdahale ettiğinden kurulumun tamamlanması için bilgisayarınızı yeniden başlatmalısınız.
Bilgisayarınızı yeniden başlattıktan sonra artık ASP.Net destekleyen bir IIS 'e sahip olacaksınız.
Aktif ASP.Net çalıştıran bir bilgisayarın işlem gücü bakımından gerçekten iyi olması gerekir. Benzer şekilde, ASP.Net uygulamalarınızı denediğiniz (ASP.Net yüklediğiniz) bilgisayarın da, ASP.Net olmadan rahat çalışıyor olması gerekir. Sadece Windows 2000 Server kurulumu için:
Windows 2000 Server için : En az 64 MB RAM, 128 MB önerilir.
Windows 2000 Ad. Server için : En az 128 MB RAM, 192 MB ya da 256 MB önerilir.
Windows 2000 Datacenter için : En az 128 MB RAM, 256 MB+ önerilir.
.NET tam bir RAM canavarıdır. .NET SDK bekleme konumunda iken, 25 MB civarında RAM harcar. (Sanal+Fiziksel) Bu, .NET servisleri üzerine getirdiğiniz ek işlem yüküyle doğru orantılı olarak artacaktır. Bilgisayarınızda rahat bir şekilde .NET teknolojilerini çalışmak istiyorsanız, Windows 2000 kurulumu için tavsiye edilen + 64 MB RAM düşünebilirsiniz.
Hard Disk gereksinimi olarak, Windows 2000 Server 'ın; 850MB + RAM Miktarı * 2 şeklinde bir gereksinimi vardır. 130 MB yakın olan indirdiğiniz dosya, kurulum yapıldığında genişleyeceği için, .NET için en azından 200 MB alan ayırmanız gerekmektedir.
ASP.Net in getirdiği en yeni özelliklerden biri ise kod derlemesidir. ASP 3.0 'daki mantığa göre, bir ISAPI ye, her seferinde ASP kodları verilir, bu kodlar ISAPI programa parametre olur ve sonuç üretilir. Ancak, ASP.Net ile bu değişmiştir. Çünkü ASP.Net ile, kodlar ilk çağırıldığında derlenmekte, ve daha sonra derlenmiş kodlardan sunum yapılmaktadır. Derleme yapan programların (Combiler) hepsinde olduğu gibi, hızlı derleme ve dolayısıyla hızlı sunum için, iyi bir işlemci gerekmektedir. ASP.Net in sisteminize getirdiği işlemci yükünü Performance Monitor den izleyebilirsiniz. ASP.Net sayfası çağırdığınızda mouse 'unuz yavaş hareket etmeye başlıyorsa, ASP.Net bilgisayarınıza fazla yük getiriyor demektir.
Web Server 'ın, çalıştırması gerektiği uzantılar Application Mappings ile IIS e tanıtılır. ASP 3.0 ve ASP.Net farklı uzantılara, dolayısıyla da farklı Application Mapping lere sahip olduğundan, .NET SDK yüklemiş olmanız demek, ASP çalışmalarınıza engel demek değildir. Çünkü, ASP 3.0 dosyaları *.asa, *.asp uzantıları alırken, ASP.Net dosyaları *.aspx, *.asax, *.ascx, *.asmx uzantıları alır. Bu da, iki farklı ISAPI tarafından işletilmeleri anlamına gelir. Yani ASP.Net kurmak, mevcut ASP uygulamalarınıza zarar vermez.
Visual Studio .NET, .NET geliştirmek için çok ideal bir ortam sunuyor. Ama ASP.Net çalışmak için illa ki Visual Studio .NET gerekmiyor. Herhangi bir metin editörü bu iş için yeterli oluyor.
.NET SDK, İşletim sistemi konusunda gayet seçici davranıyor. Pek tabi ki, her türlü işletim sisteminde ASP.Net kodlarını yazdıktan sonra, ASP.Net kurulu bir server 'a göndererek deneme yapabilirsiniz, ama ASP.Net kurmak için işletim sisteminizin mutlaka Windows NT tabanlı olması gerekiyor. Beta 1 Sürümü, SP 6 ile Windows NT üzerine kurulabiliyor. Ancak .NET SDK kurmak için mutlaka SP2 ile Windows 2000 ya da Windows XP gerekiyor. Saydığımız işletim sistemleri üzerinde IIS olması da şart tabi ki. Çünkü ASP.Net PWS ya da Apache gibi başka bir web server ile çalışmıyor.
Tüm bu gereksinimleri sağlamış iseniz, size dosyayı indirip kurmaktan başka bir şey kalmıyor. Kurulumun başarısını test etmek için, artık bir programcılık geleneği haline gelen "Merhaba Dünya" uygulamasını yapalım isterseniz.
Herhangi bir metin editörle, yeni bir dosya açın ve içerisine şunları YAZIN:
ASP.Net 'e başladık!
Bu örnekte, Server Kontrollerinden label
kullanılarak, ASP.Net e basit bir giriş
yapılıyor. Yukarıdaki tarihi ASP.Net e başlama
tarihiniz olarak kaydedebilirsiniz.
font-bold="true" runat=server/>
Eğer bilgisayarınızın ekranında kocaman "Merhaba Dünya! Şu anda saat: ..." yazıyorsa, tebrikler. ASP.NET öğreniminde, başlamakla büyük bir adım attınız. Gelecek makalemde, ASP.NET performansının izlenmesi, ve sisteminizde ASP.NET çalışmasının kontrolü hakkında birşeyler yazacağım.
Bu süreye kadar diğer makaleleri okuyarak ASP.NET'te yol alabilirsiniz.
Başarılar!
